De aardappel

NederlandsemaaltijdHollands?
Aardappelen-groente-vlees, stamppot boerenkool, gebakken aardappels met kip en appelmoes – hij lijkt zo oer-hollands: de aardappel! Maar niets is minder waar. Deze nogal nuchtere plant komt niet eens uit Europa, maar heeft zijn wortels, letterlijk, in Zuid Amerika liggen; om precies te zijn in Peru bij de Inca’s. Hoewel de Chilenen beweren dat de pieper bij hen zijn oorsprong vond. Hoe dan ook: De oeraardappel was wel veel kleiner dan onze huidige. De Inca’s bakten of kookten de aardappel en maakten ook een soort koeken van aardappelmeel. Naast mais was het hun basisvoed-sel. Spaanse ontdekkingsreizigers namen de plant mee naar huis omdat de knollen, zoals men zei, zelfs voor de Spanjaarden een smakelijke maaltijd bleken te zijn.

Voedsel voor de armen
In de 16-de eeuw teisterden hongersnoden het Europese continent. Het keiharde knolletje uit Peru bleek een makkelijk te telen gewas, een uitkomst dus! Vooral de arme bevolking voedde zich met deze vervanging van brood en andere granen.Via monniken, die de plant in kloostertuinen teelden, verspreidden de knollen en zaden zich door Europa.

Clusius
Zo kreeg Carolus Clusius ( 1526-1609), een Vlaams bioloog en wetenschapper, die in de botanische tuin van de Leidse Universiteit werkte, in 1588 een paar aardappelknollen en zaden toegestuurd. Na uitgebreid onderzoek heeft hij daar in 1601 een mooi verhaal over geschreven in zijn boek “Zeldzame Planten”. Daarmee gaf hij de aanzet tot het op grotere schaal telen van dit gewas. Peter Hondius (1578-1621) was een van de eerste Nederlanders die begon met kruisen.

Pas in 1727 werd in ons land als eerste in Friesland de aardappel als voedsel erkend en zo werd de zeldzame, Peruaanse plant het Nederlandse volksvoedsel.

Koninklijke piepers
De Franse leger-apotheker Antoine Parmentier zorgde er voor dat de aardappel koninklijke allure kreeg. Na een hongersnood in 1769 in Frankrijk schreef men een prijsvraag uit: wie wist de oplossing voor het voedselprobleem. Als krijgsgevangene van de Pruisen had Parmentier ervaren dat men op een dieet van uitsluitend aardappel, gezond kon overleven. De aardappel was de oplossing van het voedselprobleem! Hij bedacht twintig gerechten met de knol, zorgde dat de aardappel in de tuinen van koning Louis XVI werden geplant en bezorgde de koningin een bosje aardappelbloesem. Rond 1800 was de aardappel in Frankrijk het basisvoedsel.

Meneer Parmentier was wel even vergeten te vermelden dat ‘onze’ Carolus Clussius al 150 jaar eerder de goede eigenschappen van de pieper had gepromoot. Maar ere wie ere toekomt: Pommes Parmentier is nog steeds een geliefd, klassiek Frans aardappelgerecht.

hongersnood_famine_statueWeer honger
Naast graan had men nu dus een makkelijk te telen basisvoedsel. Alleen wist men nog niet dat de aardappel niet steeds op dezelfde grond geteeld kan worden. Dit zorgt namelijk voor een grote ziekte gevoeligheid. Zo verwoestte halverwege de 19-de eeuw de aardappelziekte Phytophthora een groot deel van de Europese oogsten met de grootste Europese hongersnood tot gevolg. Miljoenen mensen stierven en met name Ierland werd zwaar getroffen. Na dit drama begreep men dat men wisselteelt moest toepassen.

Arme friet, rijke chips en herfstvakantie
Ondanks de veranderingen in ons eetpatroon, onder andere door de opkomst van rijst en pasta in de Hollandse keuken, blijft en blijkt de aardappel al drie eeuwen een belangrijk, en veelzijdig, onderdeel van onze voeding. Behalve als ‘gewone’ aardappel gebruiken we de knol ook voor puree, chips en natuurlijk patat! In 1680 werd de friet uitgevonden in, jawel, België. Arme inwoners uit Namen frituurden gewoonlijk klein visjes om ze nog een beetje smaak te geven. Toen tijdens een strenge winter niet gevist kon worden, sneed men uit aardappel ‘visjes’ en frituurde deze in hete olie – de patat was geboren. Een verwende man stond aan de wieg van de chips. Toen de Amerikaan Vanderbilt in een restaurant de friet bij zijn biefstuk te dik vond, liet de kok zich niet kennen. Hij schaafde hele dunne plakjes van een aardappel, bakte deze in hete olie en liet de ober zeggen dat het ‘potato chips’ waren. Meneer Vanderbilt smulde en wij zijn hem dankbaar.

Vroeger hielp het hele gezin in het najaar mee de aardappels te rooien. Dit gebeurde met de hand, dus werden ook de kleinste kinderen van school gehaald om te helpen. Omdat er zoveel kinderen weg bleven van school besloot de Belgische overheid de herfstvakantie in het leven te roepen. Hoewel het werk allang met machine wordt gedaan is ook in Nederland deze vakantie gebleven….

pastapiepPieper versus pasta
Er wordt nogal eens met cijfers gerommeld als het over de consumptie van aardappelen gaat. Zo brengt het NOS-journaal het volgende item: “Aardappelconsumptie daalt, Nederlanders eten meer pasta!” Feit is dat wij in 1910 nog 120 kilo per persoon per jaar wegsmikkelden en nu ‘slechts’ 90 kilo waarvan dan ook nog zo’n 40 kilo in de vorm van chips, patat en andere bewerkte producten. Italianen eten slechts 27 kilo per jaar. Een Italiaan eet 28 kilo pasta per jaar ( in sommige streken zelfs 50 kilo) en wij slechts 4 kilo. Schijnt het dat pasta ook nog het voedsel is waarvan we het meeste weggooien, zo’n 22 % gaat de afvalbak in! Dus wat nou ‘pasta verdringt aardappel’? De toppers onder de aardappeleters in Europa zijn de Letten die meer dan 100 kilo per jaar wegschrokken.

Kortom..
..de aardappel is een belangrijk, zeer veelzijdig product dat al drie eeuwen als basisvoedsel dient. Jaarlijks wordt er wereldwijd dik 300 miljoen ton consumptie aardappelen geproduceerd. Nederland kent na de VS de grootste aardappelverwerkende industrie. De aardappel wordt niet alleen gegeten, hij levert daarnaast ook de grondstoffen voor o.a. plastic, créme, verf en lijm. en laten we niet vergeten dat een van de beroemdste schilderijen van de Nederlandse schilder van Gogh “De aardappeleters” heet… Wij als ZAP zijn er trots op het uitgangsmateriaal voor dit voedzame, mooie product te mogen leveren.